BCCI चे नवे नियम: प्रतिस्पर्धी संघाच्या मैदानावर सराव नाही! नव्या नियमावलीने IPL मध्ये खळबळ!

आयपीएल (IPL) म्हणजे फक्त चौकार-षटकारांचा पाऊस नव्हे, तर आता मैदानावरच्या सरावाचे नियमही कमालीचे कडक झाले आहेत! भारतीय क्रिकेट नियामक मंडळ (BCCI) आता IPL संघांच्या सरावावर बारीक लक्ष ठेवून आहे. नुकत्याच जाहीर झालेल्या नव्या नियमावलीमुळे संघांमध्ये जोरदार चर्चा सुरू आहे. पण काय आहेत हे नवे नियम आणि त्यामुळे खेळाडूंच्या सरावावर काय परिणाम होणार आहे? चला, जाणून घेऊया सविस्तर!

‘त्यांच्या’ नेटमध्ये सरावाला बंदी!

सर्वात मोठा आणि धक्कादायक नियम म्हणजे, ‘एका संघाने वापरलेल्या नेटमध्ये प्रतिस्पर्धी संघ सराव करू शकणार नाही.’ म्हणजेच, जर एका संघाने नेट प्रॅक्टिस केली असेल, तर दुसऱ्या संघाला सराव करण्यासाठी पूर्णपणे नव्या नेटची व्यवस्था करावी लागेल. BCCI ने संघांना पाठवलेल्या मार्गदर्शक तत्त्वांमध्ये हे स्पष्टपणे नमूद केले आहे. या पाच पानी नियमावलीत म्हटले आहे की, ‘प्रत्येक संघाला त्यांच्या निश्चित वेळेनुसार नवीन नेट उपलब्ध करून दिल्या जातील. जर एकाच वेळी दोन संघ सराव करत असतील किंवा एका संघानंतर दुसरा संघ सराव करत असेल, तर पहिल्या संघाने वापरलेल्या नेटमध्ये (थ्रो-डाऊनसाठी सुद्धा) दुसऱ्या संघाला सराव करण्याची परवानगी नसेल. जर एखादा संघ लवकर सराव संपवत असेल, तरीही प्रतिस्पर्धी संघाला त्यांचे रेंज-हिटिंग विकेट वापरता येणार नाही.’ हा नियम म्हणजे सरावाच्या नियोजनात एक नवीन आव्हान उभे करणारा आहे.

रात्रीचा खेळ आणि सरावाचे तास

जर एखाद्या संघाला दिव्यांच्या प्रकाशात (under lights) सराव सामना खेळायचा असेल, तर सामन्याचा कालावधी साडेतीन तासांपेक्षा जास्त नसावा, असा स्पष्ट इशारा BCCI ने दिला आहे. इतकेच नाही, तर संघ BCCI च्या पूर्वपरवानगीने जास्तीत जास्त दोन सराव सामने खेळू शकतात. हे सामने मुख्य मैदानावर न खेळता, बाजूच्या विकेट्सवर खेळले जातील. म्हणजेच, मुख्य मैदानावर फक्त अंतिम क्षणीच संघांना खेळण्याची संधी मिळेल.

मुख्य मैदानावर नो एन्ट्री!

सर्वात महत्त्वाचे म्हणजे, ‘सीझनसाठी मुख्य मैदानाची पिच तयार करण्याच्या कारणास्तव, कोणत्याही संघाला त्यांच्या पहिल्या होम मॅचच्या चार दिवस आधी मुख्य मैदानावर सराव किंवा सराव सामना खेळण्यास मनाई असेल.’ जर घरच्या संघाला (home franchise) सरावासाठी पर्यायी मैदानाची गरज भासल्यास, राज्य क्रिकेट संघटना (State Association) त्यांना मोफत पर्यायी सरावाचे मैदान उपलब्ध करून देईल.

कोणाला मिळणार प्राधान्य?

सीझनच्या पहिल्या सामन्यापूर्वी, १६ मार्चपासून संघांना सरावासाठी दोन नेट आणि रेंज हिटिंगसाठी मुख्य मैदानावर एक नेट उपलब्ध करून दिला जाईल. याबाबतीतही BCCI ने एक नियम स्पष्ट केला आहे: ‘घरच्या संघाला (home team) सरावासाठी प्राधान्य दिले जाईल, पण जर प्रतिस्पर्धी संघाने आदल्या दिवशी सामना खेळला असेल किंवा त्यांच्या प्रवासाची व्यवस्था विचारात घेता, त्यांच्या विनंतीवरही विचार केला जाईल.’

जेव्हा वेळा जुळत नाहीत…

सरावाच्या वेळेवरून जर दोन्ही संघांमध्ये क्लॅश (double booking) झाला, तर BCCI स्वतः मध्यस्थी करेल. संघ व्यवस्थापकांना (team managers) आपापसात बोलून वेळेचे नियोजन करण्यास सांगितले जाईल. एक संघ दुसरा स्लॉट घेऊ शकतो किंवा दोन्ही संघ मिळून सराव वेळेची विभागणी करू शकतात. तरीही, जर तोडगा निघाला नाही, तर BCCI दोन्ही संघांच्या विनंत्या विचारात घेऊन सरावाच्या वेळा निश्चित करेल. शक्यतो, दोन्ही संघांना प्रत्येकी दोन तासांचे स्लॉट दिले जातील, जेणेकरून दोघांनाही मैदानावर समान खेळण्याची संधी मिळेल.

लॉजिस्टिकची जबाबदारी कोणाची?

नियमित सीझनमध्ये, घरच्या संघावर (home franchise) दोन्ही संघांसाठी सरावाचे लॉजिस्टिक (उदा. जेवण, क्रीडा सुविधा, वैद्यकीय सेवा, सुरक्षा) व्यवस्थापन करण्याची जबाबदारी असेल. मात्र, प्रतिस्पर्धी संघांना त्यांच्या पिण्याच्या पाण्याची व्यवस्था स्वतःच करावी लागेल. प्ले-ऑफ्ससाठी मात्र सर्व व्यवस्था BCCI करेल.

रेंज हिटिंगचे विशेष नियम

संघांना त्यांच्या निर्धारित सरावाच्या वेळेत रेंज हिटिंग करता येईल. मुख्य मैदानावर दोन्ही टोकांना, एका टोकाला प्रत्येक संघासाठी एक विकेट तयार केली जाईल. या विकेटचा उपयोग रेंज हिटिंग, गोलंदाजीचा सराव, रन-अप किंवा थ्रो-डाऊनसाठी करता येईल. एक महत्त्वाची सूचना म्हणजे, दुखापती टाळण्यासाठी नेट हे नॉन-पॅव्हिलियन बाजूकडे उघडलेले असावेत.

पिचची निवड

अहमदाबाद आणि लखनऊ येथे, रेंज हिटिंगसाठी लाल किंवा काळ्या मातीच्या विकेट्स वापरल्या जातील. पहिल्या ९० मिनिटांच्या सरावासाठी घरच्या संघ निवडू शकेल की कोणत्या विकेटवर रेंज हिटिंग करायची आहे.

एकंदरीत, BCCI च्या या नव्या नियमावलीमुळे IPL च्या सरावाचे नियोजन अधिक शिस्तबद्ध आणि सुनियोजित होणार आहे. अर्थात, यामुळे संघांना थोडी कसरत करावी लागणार आहे, पण यातूनच खऱ्या अर्थाने चुरशीच्या सामन्यांची रंगत वाढेल!

बांगलादेशचा युवा वेगवान गोलंदाज नहिद राणाने बुधवारी अक्षरशः पाकिस्तानच्या फलंदाजीला हादरा दिला. पहिल्यांदाच पाच बळी मिळवणारा नहिद हा पहिलाच बांगलादेशी गोलंदाज ठरला. पाकिस्तानविरुद्धच्या तीन सामन्यांच्या एकदिवसीय मालिकेतील पहिल्या सामन्यात बांगलादेशने ८ विकेट्सने दणदणीत विजय मिळवला. या विजयाचे शिल्पकार ठरला तो म्हणजे नहिद राणा, ज्याने आपल्या भेदक गोलंदाजीने पाकिस्तानी फलंदाजांना गुडघे टेकायला लावले.

‘पेस’ नव्हे, ‘स्किल’ महत्त्वाचे!

सामन्यानंतर बोलताना नहिदने सांगितले की, तो केवळ वेगावर लक्ष केंद्रित करण्याऐवजी आपल्या गोलंदाजीतील कौशल्यांवर अधिक काम करण्याला प्राधान्य देत आहे. ‘खरं सांगायचं तर, मी वेगाचा जास्त विचार करत नाही. आंतरराष्ट्रीय क्रिकेटमध्ये केवळ वेगापेक्षा कौशल्य अधिक महत्त्वाचे असते. त्यामुळे मी माझ्या कौशल्यांमध्ये सुधारणा करण्यासाठी अधिक प्रयत्न करत आहे,’ असे नहिद म्हणाला. त्याने पुढे सांगितले की, मुस्तफिजुर रहमान आणि तास्किन अहमद या अनुभवी गोलंदाजांनी त्याला मैदानावर मार्गदर्शन केले.

‘फिझ भाई’ आणि ‘टास्किन भाई’ची साथ

नहिदने सांगितले, ‘सुरुवातीला फिझ भाई (मुस्तफिजुर रहमान) आणि टास्किन भाई (तास्किन अहमद) गोलंदाजी करत होते. मी त्यांच्याशी मैदानावर विकेटवर काय चालले आहे याबद्दल बोलत होतो. त्यांनी मला सांगितले की, जर तू योग्य ठिकाणी चेंडू टाकलास किंवा विशिष्ट ठिकाणी योग्य लाईन आणि लेंथ राखलीस, तर फलंदाजांना खेळणे कठीण होते. त्यामुळे मी मैदानावर तेच करण्याचा प्रयत्न केला.’

घरच्या मैदानावरचा अनुभव उपयोगी

आपल्या घरच्या मैदानावर खेळण्याचा अनुभव कसा उपयोगी ठरला, यावर बोलताना नहिद म्हणाला, ‘मी या मैदानावर यापूर्वी अनेक सामने खेळलो आहे, त्यामुळे मी त्या अनुभवाचा उपयोग करण्याचा प्रयत्न केला. इथं कोणती लाईन आणि लेंथ सर्वोत्तम काम करते आणि विकेटमधून कशी मदत मिळवता येते, हे मला माहीत होते. माझ्यासाठी प्रत्येक विकेट विशेष आहे. मी क्रिकेटकडे विकेट चांगले किंवा वाईट आहे या दृष्टीने पाहत नाही. माझा विश्वास आहे की गोलंदाजाने प्रथम विकेटची परिस्थिती समजून घेतली पाहिजे, मग ती कशीही असो, आणि त्यानंतर विकेटच्या गरजेनुसार गोलंदाजी केली पाहिजे.’

‘स्पोर्टिंग विकेट्स’चा फायदा

बांगलादेशमध्ये ‘स्पोर्टिंग विकेट्स’ (खेळाडूंना मदत करणाऱ्या खेळपट्ट्या) असण्याचे नहिदने स्वागत केले, कारण यामुळे त्यांच्या कौशल्यांमध्ये सुधारणा होण्यास मदत होईल असे त्याचे मत आहे. ‘जर विकेट ‘स्पोर्टिंग’ असेल, तर ती निश्चितच फलंदाज आणि गोलंदाज दोघांच्याही कौशल्यांमध्ये सुधारणा करते. जर आमच्या देशात अशा अधिक ‘स्पोर्टिंग विकेट्स’ मिळाल्या, तर जेव्हा आम्ही परदेशात खेळायला जाऊ आणि अशाच खेळपट्ट्यांवर सामना होईल, तेव्हा आपल्याला ते अपरिचित वाटणार नाही,’ असे नहिद म्हणाला. ‘जर आपण घरी ‘स्पोर्टिंग विकेट्स’वर खेळलो आणि नंतर परदेशात समान परिस्थितीचा सामना केला, तर परिस्थिती अधिक परिचित वाटेल आणि वेगवेगळ्या परिस्थितीत काय करावे हे आपल्याला चांगले कळेल.’

शॉन टेट यांचे मार्गदर्शन

नहिदने वेगवान गोलंदाजी प्रशिक्षक शॉन टेटचीही प्रशंसा केली. शॉन टेट हा त्याच्या खेळाडू कारकिर्दीत एक धोकादायक वेगवान गोलंदाज म्हणून ओळखला जात असे. ‘खरं सांगायचं तर, ते एक उत्कृष्ट प्रशिक्षक आहेत कारण ते केवळ प्रशिक्षक म्हणूनच नव्हे, तर मित्रासारखेही आमच्याशी वागतात,’ असे नहिदने सांगितले. ‘जेव्हा आम्हाला कशाचीही गरज असते, तेव्हा ते ते पुरवतात. ते आम्हाला नेहमी आमच्या सामर्थ्यावर लक्ष केंद्रित करण्यास सांगतात आणि गरज असल्यास त्यांना कळवण्यास सांगतात. ते म्हणतात, ‘तुम्हाला जे काही हवे आहे, ते मला सांगा. मी तुम्हाला मार्गदर्शन करण्यासाठी येथे आहे. तुम्ही मैदानात खेळणार आहात, मी तुम्हाला योजना देईन आणि तुम्हाला ती अमलात आणून सामना जिंकायचा आहे.’ त्यामुळे ते आम्हाला नेहमी प्रेरित करतात आणि सर्वोत्तम मार्गदर्शन देतात.’

पाकिस्तान प्रशिक्षकांचेही कौतुक

दरम्यान, पाकिस्तानचे मुख्य प्रशिक्षक माईक हेसन यांनीही नहिदच्या गोलंदाजीचे कौतुक केले, ज्यामुळे पाकिस्तानचा संघ पहिल्याच एकदिवसीय सामन्यात केवळ ११४ धावांवर गुंडाळला गेला. ‘बघा, विकेट ठीक होते. मला वाटतं की ती चांगली खेळली. मला वाटतं की नहिद राणा अपवादात्मक होता. तुम्हाला माहित आहे, त्याच्या येण्यापूर्वी आम्ही ठीक चाललो होतो. आणि त्यानेच खेळ बदलला. त्याने चेंडू योग्य ठिकाणी टाकला, विविध प्रकार आणि उसळी निर्माण केली, जी त्याला त्या वेगाने गोलंदाजी करताना करण्याची परवानगी आहे. आणि आम्ही अपेक्षित तितका चांगला प्रतिसाद देऊ शकलो नाही. त्यामुळे त्याला पूर्ण श्रेय जाते,’ असे हेसन म्हणाले. ‘मी त्याला प्रत्यक्षात पहिल्यांदाच लाईव्ह गोलंदाजी करताना पाहिलं. मी त्याला टीव्हीवर खूप पाहिलं आहे. मला वाटलं की त्याने वॉर्म-अपमध्येही खूप चांगली गोलंदाजी केली. तो चांगल्या लयीत दिसत होता. आणि तो जोरदार गोलंदाजी करतो, सीम (चेंडूची शिवण) व्यवस्थित ठेवतो, क्रॉससीम गोलंदाजी करतो.’